در کارگاه‌های راه، بحث همیشگی آسفالت این بوده است: «تراکم چند درصد درآمد؟» در ضابطه ۸۰۰-۱۰۱، یعنی تجدیدنظر سوم «مشخصات فنی عمومی راه» که از ۱۴۰۵/۰۱/۰۱ برای قراردادهای جدید لازم‌الاجراست [۱]، فصل بیستم (آسفالت داغ) بخشی به نام ۲۰-۵ پذیرش دارد. این بخش پذیرش را از یک عدد منفرد به یک روش آماری برده است. این مقاله آن را بند به بند و با شماره دقیق توضیح می‌دهد.
۱. معیار تراکم و ضخامت کجاست؟ (بند ۲۰-۴-۳)
پیش از پذیرش آماری، باید معیار را بدانیم. بند ۲۰-۴-۳ «کنترل تراکم و ضخامت لایه‌های آسفالتی» می‌گوید [۱، ص ۶۱۵]:
«میزان تراکم برای لایه‌های اساس آسفالتی، آستر و رویه (توپکا) حداقل ۹۶ درصد وزن مخصوص نمونه‌های آزمایشگاهی مارشال، یا حداقل ۹۲ درصد (و حداکثر ۹۷ درصد) حداکثر وزن مخصوص نظری آسفالت که با روش AASHTO T209 تعیین می‌شود، است.»
همین بند چند قاعده اجرایی دیگر هم دارد:
- برای SMA «توصیه می‌شود» حداقل تراکم ۹۴ درصد وزن مخصوص نظری باشد.
- برای عملیات کمتر از ۵۰ تن یا لایه نازک‌تر از ۳ سانتی‌متر، اندازه‌گیری تراکم لازم نیست، مگر مهندس مشاور ضروری بداند.
- نمونه‌برداری از محل ظرف یک هفته، و اعلام نتیجه حداکثر ظرف ۲۴ ساعت.
- مغزه‌ها حداقل ۱۰ سانتی‌متر قطر دارند و جای آن‌ها حداکثر تا ۷۲ ساعت بعد باید با پیمانکار پر و متراکم شود.
- «روش‌های غیرمخرب […] می‌تواند به منظور کنترل اجرا بکار رود، اما مغزه‌گیری، تنها روش پذیرش تراکم لایه آسفالتی در محل است.».
- اختلاف ضخامت هنگام نمونه‌گیری نباید بیش از ۱۰ درصد ضخامت نقشه باشد و «اختلاف در یک جهت پذیرفته نیست».
برای مقایسه: در نشریه ۱۰۱ ویرایش ۱۳۹۲، بند ۲۰-۲۱، معیار «کمتر از ۹۷ درصد وزن مخصوص نمونه‌های آزمایشگاهی مارشال نباشد» بود [۲].
۲. واژه‌های کلیدی بخش پذیرش (بند ۲۰-۵-۱)
| واژه | تعریف در ضابطه (خلاصه وفادار به متن) |
|---|---|
| قطعه (Lot) | مقدار مشخصی از عملیات آسفالتی از یک منبع واحد؛ «معمولاً برابر ۲۸۰۰ تن» و ضریب پرداخت برای آن محاسبه می‌شود؛ اندازه به صلاحدید مشاور تغییرپذیر است |
| زیرقطعه (Sublot) | هر قطعه به چند زیرقطعه مساوی تقسیم می‌شود که نمونه‌برداری و آزمایش از آن انجام می‌شود؛ «معمولاً هر قطعه از تعداد ۴ یا بیشتر زیرقطعه» |
| آزمایشگاه کارفرما | صاحب صلاحیت خدمات جنبی که کارفرما برای ارزیابی کیفیت در دوره اجرا انتخاب کرده است |
| آزمایشگاه پیمانکار | آزمایشگاه کنترل کیفیت مستقر در کارگاه که صلاحیت عوامل و دقت تجهیزاتش به تأیید مشاور رسیده باشد |
| برگه آزمایش | برگه رسمی دارای شماره سریال یکه، مهرشده، که مشاور روی آن اعلام نظر کرده باشد |
۳. چه زمانی نتایج آزمایشگاه پیمانکار هم حساب می‌شود؟ (بند ۲۰-۵-۲)
نتایج هر دو آزمایشگاه فقط وقتی در «محاسبه ضریب پرداخت» قابل استفاده است که پنج شرط برقرار باشد [۱، ص ۶۲۳ و ۶۲۴]:
- هر دو آزمایشگاه از نظر تجهیزات، نصب، جانمایی و نیروی انسانی به تأیید مشاور رسیده باشند.
- مشاور امکان نظارت مستمر و مؤثر بر هر دو را داشته باشد.
- نمونه‌برداری زیر نظر مشاور انجام شده باشد.
- برگه آزمون‌ها به‌صورت مداوم (دست‌کم در ۴ سری) به مشاور تحویل و پس از مهر و امضا برای مدیر طرح، کارفرما و خود آزمایشگاه‌ها فرستاده شود.
- نتایج دو آزمایشگاه با هم مقایسه و همسنگی آن‌ها تأیید شده باشد.
همسنگی با آزمون‌های آماری F-test (مقایسه انحراف معیار) و T-test (مقایسه میانگین) سنجیده می‌شود. این آزمون‌ها برای درصد قیر، درصد فضای خالی نمونه‌های آزمایشگاهی و درصد تراکم در محل اعمال می‌شوند.
۴. نمونه‌برداری تصادفی (بند ۲۰-۵-۲-۱)
مشاور عددی بین ۱ تا ۱۰۰ انتخاب می‌کند. ضابطه در پانویس، تابع اکسل RANDBETWEEN(1,100) را پیشنهاد داده است. ردیف انتخاب‌شده و ردیف‌های بعدی (به تعداد نمونه) از جدول ۲۰-۲۷ خوانده می‌شوند. ستون X موقعیت نمونه در طول پروژه و ستون Y موقعیت آن در عرض مسیر (چپ یا راست) است.
مثال «برداشت آکادمی»: فرض کنید زیرقطعه از کیلومتر ۱۰+۰۰۰ تا ۱۰+۵۰۰ است و عدد تصادفی ۱۲ آمده است. ردیف ۱۲ جدول ۲۰-۲۷ مقدار X = ۰٫۵۷ و Y = ۰٫۴۹ راست دارد. پس نمونه در ۰٫۵۷ طول زیرقطعه است. ۰٫۵۷ ضرب در ۵۰۰ متر می‌شود ۲۸۵ متر، یعنی کیلومتر ۱۰+۲۸۵. اینکه Y از محور یا از لبه سنجیده شود، در متنی که خواندیم صریح نیست. پیش از شروع، آن را در صورت‌جلسه با مشاور روشن کنید.
۵. محدوده‌های پذیرش و PWL (بند ۲۰-۵-۳)
روش «درصد درون محدوده» (PWL) از میانگین و انحراف استاندارد داده‌ها، درصدی از قطعه را که داخل رواداری است تخمین می‌زند. طبق متن، سطح کیفی قابل‌قبول (AQL) «معمولاً معادل با PWL برابر ۹۰ درصد منظور می‌شود». متن یک گزینه ۹۵ درصد هم آورده که باید پیش از شروع عملیات در مشخصات فنی خصوصی بیاید.
جدول ۲۰-۲۸ (محدوده پذیرش، همه نسبت به مقدار هدف) [۱، ص ۶۲۸]:
| مشخصه | محدوده پذیرش |
|---|---|
| درصد عبوری الک ۱۲٫۵ میلی‌متر و بزرگ‌تر | ±۶ |
| الک ۹٫۵ و ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره ۴) | ±۶ |
| الک ۲٫۳۶ (نمره ۸) و ۱٫۱۸ میلی‌متر (نمره ۱۶) | ±۶ |
| الک ۰٫۶ (نمره ۳۰) و ۰٫۳ میلی‌متر (نمره ۵۰) | ±۴ |
| الک ۰٫۱۵ میلی‌متر (نمره ۱۰۰) | ±۴ |
| الک ۰٫۰۷۵ میلی‌متر (نمره ۲۰۰) | ±۲ |
| درصد قیر: اساس قیری | ±۰٫۵ |
| درصد قیر: آستر و رویه | ±۰٫۴ |
| درصد فضای خالی آسفالت کوبیده‌شده در آزمایشگاه | ±۱٫۶ |
| نسبت مقاومت کششی غیرمستقیم (TSR) | ۰٫۱۳− (حداکثر می‌تواند ۱ باشد) |
| تراکم در محل: نسبت دانسیته در محل به Gmm (درصد) | ±۲٫۳ |
مقدار هدف را مشاور «تحت عنوان فرمول کارگاهی» با توجه به نوع راه و شرایط ترافیکی و محیطی ابلاغ می‌کند. برای تراکم در محل، مقدار هدف با نوار آزمایشی و الگوی غلتک‌زنی پیمانکار تعیین می‌شود، یا طبق متن «مساوی مقدار هدف درصد فضای خالی آسفالت کوبیده شده در طرح اختلاط ابلاغ شده (طرح اختلاط کارگاهی) به علاوه چهار درصد» [۱، ص ۶۲۹].
۶. اعتراض پیمانکار و حل اختلاف (بند ۲۰-۵-۴)
| مرحله | چه کسی آزمایش می‌کند | نتیجه |
|---|---|---|
| اول | آزمایشگاه کارفرما، با حضور نمایندگان پیمانکار، مشاور و کارفرما | اگر نتیجه مجدد با اولیه همسنگ باشد، هزینه آزمایش مجدد با ضریب ۱٫۲۵ به حساب پیمانکار. اگر همسنگ نباشد، فقط نتایج مجدد در ضریب پرداخت به کار می‌رود |
| دوم | آزمایشگاه صلاحیت‌دار دیگر با تأیید کارفرما (آزمایش کنترلی) | اگر مغایرت معنادار محرز شود، نتیجه این مرحله مبنای پذیرش است. اگر اعتراض وارد نباشد، وقفه کار «تأخیر مجاز» نیست و هزینه با پیمانکار است |
قاعده‌های دیگر این بند:
- اعتراض به یک نمونه، با آزمایش مجدد «از محل نمونه اولیه (سه نمونه)» بررسی می‌شود.
- اگر اعتراضِ پیمانکار سه نوبت نادرست تشخیص داده شود، اعتراض‌های بعدی قابل رسیدگی نیست.
- اعتراض به دانه‌بندی یعنی آزمایش مجدد همه الک‌ها. اعتراض به ویژگی‌های حجمی یعنی آزمایش مجدد همه ویژگی‌های مؤثر، مثل درصد قیر.
- کل کار مراحل اول و دوم «حداکثر در ۱۸ روز کاری از زمان اطلاع مهندس مشاور» انجام می‌شود.
بند ۲۰-۵-۵ هم مقایسه دو مجموعه نتایج را به «پیوست پنج ضابطه شماره ۷۷۳» ارجاع می‌دهد.
۷. چک‌لیست دفتر فنی و ناظر پیش از اولین روز آسفالت
- [ ] تاریخ قرارداد بررسی شد: ۸۰۰-۱۰۱ برای قراردادهای جدید (اجرا از ۱۴۰۵/۰۱/۰۱) است و برای قرارداد قبلی فقط با توافق طرفین [۱].
- [ ] اندازه قطعه (پیش‌فرض ۲۸۰۰ تن) و تعداد زیرقطعه‌ها در صورت‌جلسه ثبت شد.
- [ ] مقدار هدف هر مشخصه (فرمول کارگاهی) کتبی ابلاغ شد.
- [ ] PWL مبنا (۹۰ یا ۹۵ درصد) در مشخصات فنی خصوصی مشخص است.
- [ ] صلاحیت آزمایشگاه پیمانکار به تأیید کتبی مشاور رسید.
- [ ] روش انتخاب عدد تصادفی و مبدأ Y توافق شد.
- [ ] معیار تراکم پروژه (مارشال یا Gmm) روشن شد.
- [ ] مسیر و مهلت اعتراض (دو مرحله، ۱۸ روز کاری) به اطلاع تیم کارگاه رسید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا ضابطه ۸۰۰-۱۰۱ جریمه یا کسربها برای آسفالت کم‌تراکم تعیین کرده است؟
بخش پذیرش از «ضریب پرداخت» برای هر قطعه نام می‌برد، اما در بخش ۲۰-۵ (ص ۶۲۲ تا ۶۳۱) فرمول یا جدول ضریب پرداخت نیامده است. عدد کسربها را از این بخش نسازید و آن را در مشخصات فنی خصوصی و اسناد پیمان بجویید.
دستگاه دانسیته‌سنج هسته‌ای یا غیرمخرب برای پذیرش کافی است؟
نه. طبق بند ۲۰-۴-۳، روش‌های غیرمخرب برای کنترل اجراست و «مغزه‌گیری، تنها روش پذیرش تراکم لایه آسفالتی در محل است».
قطعه همیشه ۲۸۰۰ تن است؟
نه. متن می‌گوید «معمولاً» ۲۸۰۰ تن است و اندازه آن «به صلاحدید مهندس مشاور» تغییرپذیر است.
اگر پیمانکار به نتیجه اعتراض کند، کار متوقف می‌شود؟
متن درباره توقف حکمی نمی‌دهد. اما می‌گوید اگر اعتراض در مرحله دوم وارد نباشد و در اجرا وقفه پیش آمده باشد، «تأخیر مجاز محسوب نمی‌شود».
این قواعد برای پروژه‌ای که سال ۱۴۰۳ قرارداد بسته هم اجراست؟
فقط اگر طرفین توافق کنند. بخشنامه ابلاغ، ضابطه را برای قراردادهای جدید لازم‌الاجرا کرده است.
می‌خواهید این کارها را روی یک پروژه واقعی تمرین کنید؟ دوره‌ها و کارگاه‌های پروژه‌محور آکادمی پنجره را در صفحه دوره‌ها ببینید: panjereacademy.ir/courses
منابع
- سازمان برنامه و بودجه کشور، امور نظام فنی و اجرایی، ضابطه شماره ۸۰۰-۱۰۱: آیین‌نامه راه‌های ایران (آرا) – مشخصات فنی عمومی راه (تجدیدنظر سوم)، آخرین ویرایش روی جلد ۱۴۰۴/۰۶/۰۱، همراه بخشنامه شماره ۱۴۰۴/۳۴۸۷۰۱ مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۱۳. فصل بیستم: بند ۲۰-۴-۳ (ص ۶۱۵ و ۶۱۶)، بند ۲۰-۵ (ص ۶۲۲ تا ۶۳۱)، جدول‌های ۲۰-۲۷ و ۲۰-۲۸، شکل‌های ۲۰-۵ و ۲۰-۶.
- سازمان برنامه و بودجه کشور، نشریه ۱۰۱: مشخصات فنی عمومی راه (تجدیدنظر دوم)، ۱۳۹۲، بخشنامه ۹۲/۴۱۲۰۳ مورخ ۱۳۹۲/۰۵/۱۳، بند ۲۰-۲۱.
- درگاه رسمی ضوابط نظام فنی و اجرایی: https://nezamfanni.ir.
دیدگاهتان را بنویسید