بسیاری از مهندسان مشاور تصور می‌کنند هر شرکتی که در ارزیابی فنی بالاترین امتیاز را بگیرد، قرارداد را هم به دست می‌آورد. در روش انتخاب مشاور «بر اساس کیفیت و قیمت» این تصور همیشه درست نیست. در این روش، قیمت پیشنهادی هر مشاور با امتیاز فنی او «تراز» می‌شود و مشاوری برگزیده می‌شود که کمترین قیمت تراز شده را داشته باشد. افزون بر این، بخشنامهٔ شماره ۱۴۰۵/۲۲۵۴۳۸ سازمان برنامه و بودجه کشور، پیش از تراز کردن، پیشنهادهای مالی نامتناسب را در دو مرحله از رقابت کنار می‌گذارد.

 

در این مقاله، سازوکار روش کیفیت و قیمت را بر اساس متن آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره و بخشنامهٔ جدید مرور می‌کنیم و با دو مثال عددی فرضی نشان می‌دهیم که چرا بالاترین امتیاز فنی به‌تنهایی برای برنده شدن کافی نیست.

 

## روش کیفیت و قیمت (QCBS) چیست؟

 

روش انتخاب بر اساس کیفیت و قیمت (Quality and Cost Based Selection) یکی از روش‌های انتخاب مشاور در «آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره» (تصویب‌نامه شماره ۱۹۳۵۴۲/ت۴۲۹۸۶ک مورخ ۱۳۸۸/۱۰/۰۱ هیئت وزیران) است. بر اساس بند «ب» مادهٔ ۲۲ این آیین‌نامه، در این روش ارزیابی مالی بر اساس قیمت تراز شده بین مشاورانی انجام می‌شود که امتیاز فنی آن‌ها برابر یا بیش از حداقل امتیاز فنی قابل قبول باشد.

 

مراحل اصلی را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد:

 

  1. ابتدا پیشنهادهای فنی ارزیابی می‌شوند و مشاورانی که به حداقل امتیاز فنی قابل قبول رسیده‌اند مشخص می‌شوند.
  2. کارفرما موظف است این مشاوران یا نمایندگانشان را برای حضور در جلسهٔ گشایش پیشنهادهای مالی دعوت کند. طبق تبصرهٔ ۱، همهٔ پاکت‌های قیمت این مشاوران باید گشوده شود.
  3. پیش از محاسبهٔ قیمت تراز شده، پیشنهادهای دارای قیمت نامتناسب حذف می‌شوند (تبصرهٔ ۴). روش این حذف اکنون در بخشنامهٔ ۲۲۵۴۳۸ تعیین شده است.
  4. قیمت تراز شدهٔ پیشنهادهای باقی‌مانده محاسبه می‌شود و مشاوری که کمترین قیمت تراز شده را دارد، مشاور منتخب است.

 

## فرمول تراز قیمت در مادهٔ ۲۲ آیین‌نامه

 

قیمت تراز شده طبق رابطهٔ زیر محاسبه می‌شود:

 

`L = 100 × C ÷ (100 − i × (100 − t))`

 

– **L:** قیمت تراز شده

– **C:** قیمت پیشنهادی مشاور (درج‌شده در پاکت قیمت)

– **i:** ضریب تأثیر امتیاز فنی، عددی بین ۰٫۱۵ تا ۰٫۵

– **t:** امتیاز فنی پیشنهاد، بین حداقل امتیاز فنی قابل قبول تا ۱۰۰

 

طبق تبصرهٔ ۲ مادهٔ ۲۲، ضریب i را کارفرما بر حسب پیچیدگی، ابداعی بودن، تکراری بودن و بزرگی کار تعیین می‌کند و باید در اسناد درخواست پیشنهاد (RFP) درج شود. پیچیدگی یا ابداعی بودن کار این ضریب را افزایش و تکراری بودن یا بالا بودن حجم ریالی کار آن را کاهش می‌دهد.

 

نکتهٔ کلیدی این است که هرچه امتیاز فنی (t) بیشتر باشد، مخرج کسر بزرگ‌تر و قیمت تراز شده کوچک‌تر می‌شود. یعنی امتیاز فنی بالا مثل یک «تخفیف محاسباتی» عمل می‌کند. اما اندازهٔ این تخفیف محدود است و اگر اختلاف قیمت زیاد باشد، امتیاز فنی بالاتر نمی‌تواند آن را جبران کند.

 

## مثال فرضی: وقتی بالاترین امتیاز فنی برنده نمی‌شود

 

*مثال فرضی (اعداد ساختگی و فقط برای آموزش است):* سه مشاور در یک فرایند انتخاب به روش کیفیت و قیمت شرکت کرده‌اند. هر سه حداقل امتیاز فنی قابل قبول را کسب کرده‌اند و فرض می‌کنیم هیچ‌کدام در مراحل حذف پیشنهادهای نامتناسب حذف نشده‌اند. ضریب تأثیر امتیاز فنی در RFP برابر i = 0.3 تعیین شده است. مبالغ به میلیارد ریال است.

 

| مشاور | امتیاز فنی (t) | قیمت پیشنهادی (C) | مخرج: ۱۰۰ − i(۱۰۰ − t) | قیمت تراز شده (L) | رتبه |

|—|—|—|—|—|—|

| مشاور الف | ۹۲ | ۱۲٫۰ | ۹۷٫۶ | ۱۲٫۲۹۵ | سوم |

| مشاور ب | ۸۵ | ۱۰٫۵ | ۹۵٫۵ | ۱۰٫۹۹۵ | اول |

| مشاور ج | ۷۸ | ۱۰٫۳ | ۹۳٫۴ | ۱۱٫۰۲۸ | دوم |

 

نمونهٔ محاسبه برای مشاور ب:

 

`L = 100 × 10.5 ÷ (100 − 0.3 × (100 − 85)) = 1050 ÷ 95.5 ≈ 10.995`

 

**نتیجه:** مشاور الف با وجود بالاترین امتیاز فنی (۹۲)، به دلیل قیمت بالاتر رتبهٔ سوم را می‌گیرد و مشاور ب با کمترین قیمت تراز شده برگزیده می‌شود. با همین اعداد، مشاور الف فقط در صورتی برنده می‌شد که قیمتی کمتر از حدود ۱۰٫۷۳۱ میلیارد ریال پیشنهاد می‌داد.

 

اثر ضریب i هم قابل توجه است. اگر کارفرما i را ۰٫۱۵ تعیین کرده بود، قیمت‌های تراز شده به ترتیب ۱۲٫۱۴۶، ۱۰٫۷۴۲ و ۱۰٫۶۵۱ می‌شد و مشاور ج با کمترین امتیاز فنی برنده می‌شد. با i برابر ۰٫۵ نیز قیمت‌های تراز شده ۱۲٫۵۰۰، ۱۱٫۳۵۱ و ۱۱٫۵۷۳ می‌شد و مشاور ب همچنان اول بود. پس پیش از تنظیم قیمت، حتماً ضریب i را در RFP بخوانید.

 

## قیمت تراز شده، مبلغ قرارداد نیست

 

قیمت تراز شده فقط ابزاری برای مقایسه و رتبه‌بندی است. طبق تبصرهٔ ۵ بند «ب» مادهٔ ۲۲، قرارداد باید با مشاوری که کمترین قیمت تراز شده را کسب کرده است و با قیمت پیشنهادی وی (درج‌شده در پاکت قیمت) منعقد شود.

 

در مثال بالا، قرارداد با مشاور ب به مبلغ ۱۰٫۵ میلیارد ریال بسته می‌شود، نه ۱۰٫۹۹۵ میلیارد ریال.

 

## بخشنامهٔ ۱۴۰۵/۲۲۵۴۳۸: حذف پیشنهادهای مالی نامتناسب

 

تبصرهٔ ۴ بند «ب» مادهٔ ۲۲ مقرر می‌کند که هیئت انتخاب مشاور پیش از محاسبهٔ قیمت تراز شده، پیشنهادهای دارای قیمت نامتناسب را بر اساس روشی که کارفرما در اسناد درخواست پیشنهاد درج کرده است، حذف کند. بخشنامهٔ شماره ۱۴۰۵/۲۲۵۴۳۸ مورخ ۱۴۰۵/۰۵/۱۱ سازمان برنامه و بودجه کشور، با عنوان «دستورالعمل حذف پیشنهادهای مالی نامتناسب در فرآیند انتخاب مشاور براساس کیفیت و قیمت (QCBS)»، این روش را مشخص کرده است.

 

چند نکتهٔ مهم دربارهٔ این بخشنامه:

 

– از نوع لازم‌الاجرا ابلاغ شده است و باید در قراردادهایی که فرایند انتخاب مشاور آن‌ها یک ماه پس از تاریخ بخشنامه شروع می‌شود، در بخش مالی اسناد RFP لحاظ شود. (تاریخ اجرای درج‌شده در سایت امور پیمان: ۱۴۰۵/۰۶/۱۱)

– جایگزین بخشنامهٔ شماره ۱۰۰/۴۹۸۳۴ مورخ ۱۳۸۹/۰۷/۰۳ شده است. **[⚠ شماره را با PDF بخشنامه کنترل کنید]**

– قراردادهای ارزی مشمول این دستورالعمل نیستند.

– مبلغ برآورد کارفرما باید پیش از بازگشایی پیشنهادهای مالی، در جلسهٔ گشایش به هیئت انتخاب مشاور و مشاوران شرکت‌کننده اعلام شود.

– حذف در دو مرحله انجام می‌شود.

 

### مرحلهٔ اول: حذف پیشنهادهای مالی نامتعارف

 

همهٔ پیشنهادهای مالی مشاورانی که حداقل امتیاز فنی را کسب کرده‌اند (Pi، پیشنهاد مالی مشاور iام)، همراه با برآورد کارفرما (P0)، مرتب می‌شوند و میانهٔ آن‌ها (M) تعیین می‌شود. اگر تعداد اعداد فرد باشد، M عدد وسط و اگر زوج باشد، میانگین دو عدد وسط است. سپس پیشنهادهای خارج از دامنهٔ زیر حذف می‌شوند:

 

`0.7 × M ≤ Pi ≤ 1.5 × M`

 

طبق تبصرهٔ این بند، اگر کارفرما در برآورد خود از حق‌الزحمهٔ اعلامی سازمان برنامه و بودجه استفاده کرده باشد، دامنه به این صورت تغییر می‌کند:

 

`0.7 × P0 ≤ Pi ≤ 1.5 × P0`

 

### مرحلهٔ دوم: شاخص قیمت متناسب و محدودهٔ پذیرش

 

در مرحلهٔ دوم، ابتدا «شاخص قیمت متناسب» (Pav) به صورت میانگین موزون پیشنهادهای باقی‌مانده و برآورد کارفرما محاسبه می‌شود:

 

`Pav = (ΣPi + k × P0) ÷ (n′ + k)`

 

– **n′:** تعداد پیشنهادهای مالی مشاوران پس از حذف پیشنهادهای نامتعارف (مرحلهٔ اول)

– **k:** ضریب تأثیر برآورد کارفرما؛ اگر برآورد بر اساس حق‌الزحمهٔ اعلامی سازمان باشد k = 1.5 × n′ و در غیر این صورت k = n′ ÷ 3 **[⚠ با PDF کنترل شود]**

 

سپس انحراف معیار برآورد کارفرما و پیشنهادهای باقی‌مانده (S) محاسبه می‌شود:

 

`S = √( [ Σ(Pi − Pav)² + (P0 − Pav)² ] ÷ (n′ + 1) )` **[⚠ مخرج را با PDF کنترل کنید]**

 

و در پایان، محدودهٔ پذیرش تعیین می‌شود:

 

– حد پایین پذیرش: `LL = 0.9 × (Pav − 1.5 × i × S)`

– حد بالای پذیرش: `UL = 1.2 × (Pav + 1.5 × i × S)` **[⚠ جای پرانتزها را با PDF کنترل کنید]**

 

در این روابط، i همان ضریب تأثیر امتیاز فنی (بین ۰٫۱۵ تا ۰٫۵) است که کارفرما در RFP تعیین می‌کند. پیشنهادهای خارج از این محدوده حذف می‌شوند و پیشنهادهای باقی‌مانده وارد محاسبهٔ قیمت تراز شده می‌شوند.

 

دو تبصرهٔ پایانی بخشنامه نیز اهمیت دارند:

 

– **تبصرهٔ ۱:** اگر پس از این فرایند همهٔ پیشنهادهای مالی حذف شوند، کارفرما ضمن بررسی علل احتمالی و تدقیق برآورد خود، نسبت به تجدید یا لغو فرایند خرید خدمات مشاوره اقدام می‌کند.

– **تبصرهٔ ۲:** اگر برآورد کارفرما بر اساس حق‌الزحمهٔ اعلامی سازمان باشد، پیشنهادی که در محدودهٔ ±۲۰٪ برآورد کارفرما قرار گیرد، در مرحلهٔ اول و دوم حذف نمی‌شود.

 

## مثال فرضی: اجرای دو مرحلهٔ حذف

 

*مثال فرضی (اعداد ساختگی است):* برآورد کارفرما P0 = ۱۰ میلیارد ریال است و بر اساس حق‌الزحمهٔ اعلامی سازمان تهیه نشده است. شش مشاور حداقل امتیاز فنی را کسب کرده‌اند و ضریب i = 0.3 است. پیشنهادها (میلیارد ریال): ۶٫۵، ۷٫۶، ۹٫۲، ۱۰٫۵، ۱۱٫۰ و ۱۶٫۰.

 

**مرحلهٔ اول:** هفت عدد (شش پیشنهاد و برآورد کارفرما) مرتب می‌شوند: ۶٫۵، ۷٫۶، ۹٫۲، ۱۰٫۰، ۱۰٫۵، ۱۱٫۰، ۱۶٫۰. تعداد فرد است، پس M = ۱۰٫۰ (عدد وسط). دامنهٔ مجاز ۷٫۰ تا ۱۵٫۰ است و پیشنهادهای ۶٫۵ و ۱۶٫۰ حذف می‌شوند.

 

**مرحلهٔ دوم:** چهار پیشنهاد باقی می‌ماند (n′ = 4)، پس k = 4 ÷ 3 ≈ 1.333.

 

| گام | محاسبه | نتیجه |

|—|—|—|

| مجموع پیشنهادهای باقی‌مانده | ۷٫۶ + ۹٫۲ + ۱۰٫۵ + ۱۱٫۰ | ۳۸٫۳ |

| شاخص قیمت متناسب Pav | (۳۸٫۳ + ۱٫۳۳۳ × ۱۰) ÷ (۴ + ۱٫۳۳۳) | ۹٫۶۸۱ |

| انحراف معیار S | جذر (۷٫۰۷۴ ÷ ۵) | ۱٫۱۸۹ |

| حد پایین پذیرش LL | ۰٫۹ × (۹٫۶۸۱ − ۱٫۵ × ۰٫۳ × ۱٫۱۸۹) | ۸٫۲۳۱ |

| حد بالای پذیرش UL | ۱٫۲ × (۹٫۶۸۱ + ۱٫۵ × ۰٫۳ × ۱٫۱۸۹) | ۱۲٫۲۶۰ |

 

**نتیجه:** پیشنهاد ۷٫۶ با اینکه از مرحلهٔ اول گذشته بود، چون کمتر از حد پایین پذیرش (۸٫۲۳۱) است، در مرحلهٔ دوم حذف می‌شود. سه پیشنهاد ۹٫۲، ۱۰٫۵ و ۱۱٫۰ وارد محاسبهٔ قیمت تراز شده می‌شوند. یعنی پیشنهاد خیلی ارزان نه‌تنها مزیت نیست، بلکه ممکن است اصلاً به مرحلهٔ تراز نرسد.

 

## نکات کاربردی برای مهندسان مشاور

 

– **ضریب i و حداقل امتیاز فنی را در RFP دقیق بخوانید.** همین ضریب هم در فرمول تراز و هم در محدودهٔ پذیرش مرحلهٔ دوم اثر دارد.

– **قیمت را واقع‌بینانه و مستند تنظیم کنید.** پیشنهادهای بسیار ارزان یا بسیار گران ممکن است پیش از تراز کردن حذف شوند.

– **به مبنای برآورد کارفرما توجه کنید.** اگر برآورد بر اساس حق‌الزحمهٔ اعلامی سازمان باشد، دامنهٔ مرحلهٔ اول بر پایهٔ P0 است و تبصرهٔ ۲ از پیشنهادهای ±۲۰٪ برآورد محافظت می‌کند.

– **برای سناریوهای مختلف حساب کنید.** پیش از ارسال پیشنهاد، با فرمول تراز چند حالت قیمت را با امتیاز فنی محتمل خود مقایسه کنید.

– **در جلسهٔ گشایش حضور داشته باشید.** برآورد کارفرما در این جلسه اعلام می‌شود و می‌توانید محاسبات را خودتان کنترل کنید.

– **تاریخ شروع فرایند را بررسی کنید.** بخشنامه برای فرایندهایی اعمال می‌شود که یک ماه پس از ۱۴۰۵/۰۵/۱۱ (یعنی از ۱۴۰۵/۰۶/۱۱) شروع می‌شوند.

 

## پرسش‌های متداول

 

**آیا مشاور با بالاترین امتیاز فنی همیشه برنده است؟**

خیر. در روش کیفیت و قیمت، برنده مشاوری است که کمترین قیمت تراز شده را داشته باشد. امتیاز فنی بالا قیمت تراز شده را کاهش می‌دهد، اما اگر قیمت پیشنهادی به‌اندازهٔ کافی بالاتر باشد، مشاور دیگری برنده می‌شود.

 

**قرارداد با کدام مبلغ بسته می‌شود؟**

طبق تبصرهٔ ۵ بند «ب» مادهٔ ۲۲ آیین‌نامه، با قیمت پیشنهادی مشاور منتخب که در پاکت قیمت درج شده است، نه با قیمت تراز شده.

 

**ضریب i را چه کسی تعیین می‌کند؟**

کارفرما، عددی بین ۰٫۱۵ تا ۰٫۵، بر حسب پیچیدگی، ابداعی بودن، تکراری بودن و بزرگی کار؛ این عدد باید در اسناد درخواست پیشنهاد درج شود.

 

**اگر همهٔ پیشنهادها حذف شوند چه می‌شود؟**

طبق تبصرهٔ ۱ بخشنامهٔ ۲۲۵۴۳۸، کارفرما علل احتمالی را بررسی و برآورد خود را تدقیق می‌کند و نسبت به تجدید یا لغو فرایند اقدام می‌کند.

 

**آیا این بخشنامه شامل همهٔ قراردادهای مشاوره است؟**

این دستورالعمل برای روش کیفیت و قیمت (QCBS) است، برای فرایندهایی که یک ماه پس از تاریخ بخشنامه شروع می‌شوند لازم‌الاجراست و قراردادهای ارزی مشمول آن نیستند.

 

## منابع

 

  1. آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره، تصویب‌نامه شماره ۱۹۳۵۴۲/ت۴۲۹۸۶ک مورخ ۱۳۸۸/۱۰/۰۱ هیئت وزیران، مادهٔ ۲۲ (ارزیابی مالی پیشنهادها)، بند «ب» و تبصره‌های ۱ تا ۵. متن در سایت نشریات امور پیمان: https://omoorepeyman.ir/nashriyat_m/sub-download/811/
  2. بخشنامهٔ شماره ۱۴۰۵/۲۲۵۴۳۸ مورخ ۱۴۰۵/۰۵/۱۱ سازمان برنامه و بودجه کشور، «دستورالعمل حذف پیشنهادهای مالی نامتناسب در فرآیند انتخاب مشاور براساس کیفیت و قیمت (QCBS)» و پیوست آن. متن در سایت نشریات امور پیمان: https://omoorepeyman.ir/nashriyat/4589

 

> **توجه:** این مقاله جنبهٔ آموزشی دارد و مشاورهٔ حقوقی یا قراردادی نیست. مثال‌ها فرضی‌اند. پیش از هر تصمیم، آخرین متن رسمی آیین‌نامه، بخشنامه‌ها و اسناد RFP همان فرایند را بررسی کنید.

 

## با آکادمی پنجره همراه باشید

 

اگر می‌خواهید مباحث قرارداد، پیمان و ارزیابی مشاوران را کاربردی‌تر یاد بگیرید، دوره‌های آکادمی پنجره را در panjereacademy.ir ببینید. نکته‌های کوتاه و ویدیوهای آموزشی را در اینستاگرام @panjere.academy و خبرها و گزارش‌ها را در کانال تلگرام t.me/panjereacademy دنبال کنید.

 

—

 

**تهیه شده توسط مهندس داریوش نقی‌زاده**

اینستاگرام: [@Naghizadeh_dariush](https://www.instagram.com/naghizadeh_dariush/)